Phạm Thế Anh – nghệ nhân gắn liền với những bộ “Hồng Sa”

Phạm Thế Anh, sinh năm 1975 trong một gia đình nhiều đời làm gốm tại Bát Tràng, được biết đến với dòng ấm Hồng Sa sử dụng phù sa sông Hồng. Các thông tin tiểu sử và kỹ thuật trong bài được đối chiếu với bài viết của TTXVN/BNEWS ngày 01/02/2022 và Báo Công an Nhân dân ngày 16/09/2019.

Hành trình của anh là một câu chuyện đầy cảm hứng về sự sáng tạo, từ việc “thuần hóa” đất phù sa Sông Hồng để tạo nên gốm Hồng Sa độc đáo, đến việc chế tác nên tuyệt tác ấm trà An Thổ Túc.

Hồ sơ nghệ nhân là lớp thông tin giúp người đọc hiểu con người và kỹ thuật đứng sau hệ gốm sứ Bát Tràng; bài này tập trung vào Hồng Sa và các dòng ấm gắn với Phạm Thế Anh.

Nguồn đối chiếu: TTXVN/BNEWS – Mang hương sắc phù sa sông Hồng tỏa ra thế giới

Báo Công an Nhân dân – Giấc mơ Hồng Sa và khu vườn thần tiên.

Các phần chính của bài viết

1. 1. Đôi nét về chàng nghệ nhân hào hoa Phạm Thế Anh.
2. 2. Quá trình mang ấm chén "Hồng sa" ra thế giới
3. 3. An Thổ Túc: Tuyệt Tác Ấm Trà Tinh Hoa Đất Việt
4. 5. Những Thành Tựu & Ghi Nhận Của Nghệ Nhân Phạm Thế Anh
5. Giải mã kỹ thuật chế tác ấm trà "Hồng Sa" và "An Thổ Túc" từ đất phù sa sông Hồng
6. Bảng thông số kỹ thuật và đặc điểm nhận diện dòng ấm của Nghệ nhân Phạm Thế Anh
7. Hướng dẫn "Khai ấm" và "Dưỡng ấm" Hồng Sa, An Thổ Túc cho người mới bắt đầu

1. Đôi nét về chàng nghệ nhân hào hoa Phạm Thế Anh.

Sinh ra trong cái nôi của nghề gốm, nghệ nhân Phạm Thế Anh đã dành 11 năm ròng rã, từ năm 1993, để học hỏi từ những cục đất thô sơ nhất. Anh miệt mài bên bàn xoay, tay ngâm trong hồ đất, lem nhem từ đầu tới chân, qua vô số lần thất bại để trở thành một người thợ gốm thực thụ.

Chính tình yêu và sự kiên trì đó đã tạo nên nền tảng vững chắc cho những sáng tạo đột phá sau này. Anh đã nghiên cứu và sáng chế ra dòng gốm riêng mang tên một dòng sông và gắn với tên tuổi của mình: gốm Hồng Sa và dòng Hồng Sa được báo chí ghi nhận đã đăng ký bản quyền tại Việt Nam.

2. Quá trình mang ấm chén “Hồng sa” ra thế giới

Trong những chuyến đi học hỏi, nghệ nhân Phạm Thế Anh đã bị mê hoặc bởi câu chuyện về đất Tử Sa của Trung Quốc. Điều đó đã thôi thúc anh một quyết định táo bạo: Tại sao không tạo ra một dòng gốm đặc trưng của Việt Nam từ chính đất phù sa Sông Hồng – một loại đất giàu khoáng chất nhưng cực kỳ khó chế ngự?

Theo lời nghệ nhân được TTXVN/BNEWS dẫn lại, tỷ lệ phù sa cao dễ nứt và biến dạng; dòng Hồng Sa của ông sử dụng 80% phù sa Sông Hồng kết hợp cùng 20% đất sét trắng và cao lanh.

Chưa đủ yên tâm, anh đã thử nghiệm nhiều lần và cho các đối tác khó tính kiểm nghiệm để cùng đi tới kết luận: phù sa sông Hồng đã làm nên điều thần diệu.

XEM THÊM: Nghệ nhân Trần Độ – từ người con ưu tú đến bậc thầy gốm Việt

Ròng rã 17 năm qua, Phạm Thế Anh chưa bao giờ ngừng học hỏi, trau dồi kiến thức để đưa ra những mẫu mã ấm chén mới. May mắn thay, ấm chén Hồng Sa của anh đã được báo chí ghi nhận có đơn hàng xuất sang Nhật Bản. Quy mô và tình trạng hiện tại cần được xác nhận tại thời điểm giao dịch.

Nhật Bản đã mở đường cho sự hợp tác và trao đổi công nghệ quốc tế, khẳng định giá trị của nguyên liệu Việt. 

Ban đầu, công ty Hoàng Long chỉ làm sản phẩm thô rồi chuyển qua Nhật hoàn thiện mới xuất ra thị trường. Sau đó, khi đã đủ độ chín, công ty bắt đầu có những đơn hàng hoàn thiện từ trong nước, xuất sang nước bạn, được đón nhận và mang lại hiệu quả doanh thu tốt.

3. An Thổ Túc: Tuyệt Tác Ấm Trà Tinh Hoa Đất Việt

Không dừng lại ở thành công của Hồng Sa, nghệ nhân Phạm Thế Anh tiếp tục ấp ủ tạo ra một dòng ấm trà đỉnh cao. Và dòng ấm chén An Thổ Túc ra đời, là sự kết tinh của bài đất quý, kỹ thuật chế tác đỉnh cao và công nghệ hiện đại.

Ấm trà An Thổ Túc được làm từ bài đất quý khai thác từ vùng núi Tràng An qua bàn tay tài hoa của người nghệ nhân Phạm Thế Anh hợp tác cùng hệ thống Không Gian Gốm Bát Tràng tạo ra. An Thổ Túc đã trải qua quá trình nung ấm khắt khe ở nhiệt độ cao trên 1200℃ cho ra đời chiếc ấm thuần Việt đáp ứng những tiêu chí khắt khe của những người yêu Trà Việt.

Khám Phá Chi Tiết Sự Tinh Tế Của Ấm Trà An Thổ Túc

• Bài Đất Quý Hiếm: Đất An Thổ Túc được khai thác từ vùng núi Tràng An, nơi kết tinh các khoáng kim loại quý. Đất sau khi khai thác được phơi ủ tự nhiên trên 5 năm để khử hoàn toàn tạp chất và khí “dơ”, giúp đất sạch tuyệt đối, thuần khiết, giữ cho ấm trà trọn vẹn hương vị nguyên bản nhất.
• Độ Tinh Khiết Vượt Trội: Đất được nghiền liên tục trong 72 tiếng (gấp 3 lần thời gian nghiền đất làm ấm thông thường). Quá trình này tạo ra kết cấu đất siêu mịn, giúp bề mặt ấm bóng loáng, mịn màng khi chạm vào và lên nước (‘cao’) rất nhanh sau một thời gian sử dụng.
• Chế Tác Thủ Công Tỉ Mỉ: Ấm được tạo hình trên bàn quay ly tâm để hỗ trợ kiểm soát độ tròn, sau đó tiếp tục được sửa và hoàn thiện; vẫn cần kiểm tra sai lệch trên từng ấm.

Một số hình ảnh của nghệ nhân Phạm Thế Anh và công việc chế tác ấm chén An Thổ Túc

• Ứng Dụng Công Nghệ Tinh Xảo Từ Nhật Bản:
  • Quả lọc: Được khoan thủ công với hơn 100 lỗ nhỏ li ti, được thiết kế để lọc bã và hỗ trợ dòng rót; hiệu quả cần kiểm tra bằng thử nước trên đúng chiếc ấm.
  • Miệng vòi: Được cắt vát sắc sảo, tính toán kỹ lưỡng để giúp ngắt dòng nước dứt khoát, gọn gàng, không một giọt trà bị rớt ra ngoài.
  • Nắp ấm: Kiểm tra độ khít, lỗ thông khí và độ ổn định khi nghiêng; không suy luận độ kín tuyệt đối từ tên công nghệ.
• Nung Luyện Khắt Khe: Ấm được nung trong lò với nhiệt độ cao trên 1200°C, giúp xương ấm kết khối vững chắc, bền bỉ và cho ra màu “gan gà” tự nhiên, có màu sắc đặc trưng của dòng sản phẩm.

Khả năng giữ nhiệt, tốc độ rót và ảnh hưởng đến hương vị phụ thuộc vào cấu tạo của từng ấm và cách pha. Không nên giữ trà đã pha trong ấm nhiều ngày; hãy vệ sinh và làm khô sau sử dụng theo hướng dẫn.

XEM THÊM: Nghệ nhân Trần Nam Tước – người tôn tạo giá trị văn hóa gốm sứ dân tộc

5. Những Thành Tựu & Ghi Nhận Của Nghệ Nhân Phạm Thế Anh

TTXVN/BNEWS ghi nhận năm 2017 Phạm Thế Anh được Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội tặng danh hiệu nghệ nhân và được trao danh hiệu “Bàn tay vàng”. Các danh hiệu khác chỉ nên bổ sung khi có nguồn công khai xác thực.

• Danh hiệu nghệ nhân Hà Nội năm 2017.
• Danh hiệu “Bàn tay vàng”.

Khi chọn ấm Hồng Sa hoặc An Thổ Túc, cần kiểm tra nguồn gốc của đúng mẫu, dung tích, độ kín nắp, tốc độ rót, tình trạng bề mặt và hướng dẫn sử dụng; câu chuyện nghệ nhân không thay thế kiểm tra sản phẩm thực tế.

Giải mã kỹ thuật chế tác ấm trà “Hồng Sa” và “An Thổ Túc” từ đất phù sa sông Hồng

Trong lịch sử hàng trăm năm của làng nghề Bát Tràng, người dân vốn đã quá quen thuộc với việc khai thác đất sét trắng (cao lanh) để làm sứ và đất sét dẻo để làm sành, còn lớp bùn phù sa đỏ nặng bồi đắp mỗi mùa nước lũ ven bờ sông Hồng thì thường chỉ được dùng để đóng gạch ngói hoặc bồi ruộng trồng màu. Thế nhưng, bằng tư duy đột phá và hơn một thập kỷ miệt mài trong phòng thí nghiệm đất, nghệ nhân Phạm Thế Anh (sinh năm 1975) đã thực hiện một cuộc cách mạng thực sự: biến lớp đất phù sa sông Hồng giàu khoáng chất thành hai dòng trà cụ danh tiếng của người Việt là Ấm trà Hồng Sa và Ấm trà An Thổ Túc.

Vì sao đất phù sa sông Hồng lại tạo nên chiếc ấm pha trà ngon đặc biệt?

Khác với đất sét cao lanh tinh khiết dùng làm sứ trắng (sau khi nung sẽ kết khối kín khít hoàn toàn như thủy tinh), nguồn đất phù sa nguyên khoáng lấy từ lòng sông Hồng và vùng Dâu (Thuận Thành) qua quy trình ủ phong hóa, nghiền lọc và phối luyện độc quyền của nghệ nhân Phạm Thế Anh lại chứa hàm lượng cao Oxit Sắt tự nhiên (Fe₂O₃), thạch anh hạt mịn và các nguyên tố vi lượng (K, Na, Ca, Mg).

Khi được chuốt tạo hình với độ dày thành ấm siêu mỏng, sửa gọt bóng mịn như da lụa (không tráng bất kỳ lớp men hóa học nào bên trong lẫn bên ngoài) và nung ở ngưỡng nhiệt chuẩn xác trên 1.200°C – 1.250°C, xương gốm Hồng Sa và An Thổ Túc hình thành cấu trúc khí khổng kép (Dual-porosity structure) tương tự như dòng ấm Tử Sa Nghi Hưng danh tiếng: vừa giữ nhiệt độ nước sôi ổn định suốt buổi trà, vừa cho phép thành ấm “thở” nhẹ nhàng và giải phóng các ion khoáng sắt làm mềm nước, giảm hẳn độ chát gắt của trà xanh Tân Cương hay trà Shan Tuyết cổ thụ.

Bảng thông số kỹ thuật và đặc điểm nhận diện dòng ấm của Nghệ nhân Phạm Thế Anh

Để người yêu trà đạo Việt Nam hiểu rõ sự tỉ mỉ đến từng chi tiết cơ học trên những chiếc ấm do nghệ nhân Phạm Thế Anh nghiên cứu và chế tác, bảng dưới đây tổng hợp các tiêu chuẩn kỹ thuật đặc trưng:

Hướng dẫn “Khai ấm” và “Dưỡng ấm” Hồng Sa, An Thổ Túc cho người mới bắt đầu

Vì ấm trà Hồng Sa và An Thổ Túc là dòng gốm mộc không tráng men có hệ thống lỗ xốp vi mô “biết thở”, khi mới rước một chiếc ấm mới từ xưởng về, các trà nhân luôn thực hiện nghi thức “Khai ấm” (Đánh thức cốt đất) rất đơn giản nhưng giàu ý nghĩa trước khi pha tuần trà đầu tiên:

1. Rửa sạch bụi lò bằng nước ấm: Dùng nước ấm khoảng 60°C và bàn chải lông mềm rửa nhẹ nhàng bên trong và bên ngoài ấm để loại bỏ toàn bộ bụi đất mịn còn sót lại sau quá trình mài doa nắp ấm.
2. Đun tắm ấm cùng lá trà trong 20 phút: Đặt chiếc ấm và nắp ấm (tách rời nhau, lót một tấm khăn xô sạch dưới đáy nồi để ấm không va vào đáy nồi kim loại) vào một nồi nước tinh khiết, cho thêm một nắm trà xanh Thái Nguyên hoặc trà Shan Tuyết (đúng loại trà bạn dự định dùng chiếc ấm đó để pha về sau) và đun sôi nhỏ lửa trong khoảng 15 – 20 phút.
3. Để nguội tự nhiên và tráng nước sôi: Tắt bếp, đợi nước trà trong nồi nguội bớt rồi vớt ấm ra, tráng lại bằng nước sôi sạch và để khô tự nhiên. Lúc này các lỗ khí khổng của đất phù sa sông Hồng đã ngậm no hương trà thanh khiết.
4. Nguyên tắc dưỡng ấm hàng ngày: Tuyệt đối không bao giờ dùng nước rửa bát hay xà phòng hóa chất để rửa ấm Hồng Sa / Tử Sa. Sau mỗi buổi uống trà, bạn chỉ cần đổ hết bã trà, dội nước sôi 100°C tráng sạch lòng ấm và dùng chổi dưỡng ấm quét đều nước trà nóng lên bề mặt ngoài của ấm rồi lau nhẹ bằng khăn cotton mềm — chỉ sau 2 đến 3 tháng, chiếc ấm của bạn sẽ lên nước bóng trầm tuyệt đẹp.