Cố Nghệ Nhân Nhân Dân Vũ Đức Thắng: Người Giữ Hồn Đất Bát Tràng

Trong lịch sử phát triển đương đại của làng gốm cổ bên bờ sông Hồng, Cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Đức Thắng (thường được giới mộ điệu gọi thân thương là nghệ nhân Vũ Thắng, 1954–2016) được tôn vinh như một cây đại thụ tài hoa với danh xưng “Người giữ hồn đất”. Không chỉ nâng kỹ thuật chạm đắp nổi phù điêu kết hợp nhiều màu men cổ trên cùng một cốt gốm lên tầm kiệt tác độc bản với những công trình ghi danh kỷ lục Guinness và phục vụ Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, ông còn để lại cho hậu thế một không gian di sản vô giá ngay giữa lòng làng cổ: Bảo tàng Gốm tư nhân Vũ Thắng — Không gian văn hóa nghệ thuật “Hồn Đất Việt Bát Tràng” tại xóm 5, xã Bát Tràng.

Mỗi khi đi dọc những con ngõ nhỏ lát gạch nghiêng rêu phong của làng cổ Bát Tràng (huyện Gia Lâm, Hà Nội) và dừng chân tại xóm 5 bên bờ sông Hồng, những người yêu gốm sứ Việt Nam đều bồi hồi nhớ về hình ảnh người nghệ nhân có mái tóc bạc trắng, nụ cười hiền hậu và đôi bàn tay tài hoa đã dành trọn hơn 40 năm cuộc đời để trò chuyện cùng đất và lửa. Giữa những giai đoạn thăng trầm khi cả làng nghề từng phải chuyển sang làm gốm gia dụng đại trà để mưu sinh, Cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Đức Thắng chính là một trong những người tiên phong kiên định giữ ngọn lửa gốm mỹ thuật độc bản, đưa tinh hoa gốm cổ Lý – Trần – Lê – Mạc sống dậy trong đời sống đương đại.

1. Hành trình từ giảng đường Mỹ thuật Công nghiệp đến “Người giữ hồn đất” Bát Tràng

Sinh năm 1954 trong một gia đình có truyền thống nhiều đời gắn bó với bàn xoay và lò bầu cổ tại làng Bát Tràng, ngay từ thuở thiếu thời, cậu bé Vũ Đức Thắng đã sớm thấm đẫm mùi ngai ngái của đất sét trắng và ánh lửa hồng rực mỗi đêm mở lò. Điểm khác biệt lớn tạo nên bước ngoặt trong tư duy sáng tác của ông so với nhiều thợ gốm truyền thống cùng trang lứa là việc ông theo học bài bản tại Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội.

Chính nền tảng kiến thức học thuật chính quy về bố cục tạo hình, giải phẫu mỹ thuật, tỷ lệ vàng và luật phối cảnh phương Tây khi kết hợp nhuần nhuyễn với bí quyết pha chế xương đất – nước men gia truyền của cha ông đã giúp nghệ nhân Vũ Đức Thắng định hình một phong cách nghệ thuật hoàn toàn riêng biệt. Sau khi rời giảng đường trở về quê hương lập xưởng gốm mỹ thuật mang tên mình vào cuối thập niên 1970 – 1980, ông không đi theo lối mòn sao chép các mẫu bình chợ có sẵn mà tự mình tìm đến các bảo tàng lịch sử, nghiên cứu từng mảnh gốm cổ để giải mã thần thái của hoa văn dân tộc.

Trải qua hàng chục năm miệt mài sáng tạo và truyền nghề cho hàng trăm học trò tại địa phương, năm 2010, ông vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú trong đợt xét tặng đầu tiên của ngành thủ công mỹ nghệ. Đến năm 2016, khi ông đột ngột qua đời ở tuổi 62 để lại niềm tiếc thương vô hạn cho giới mỹ thuật Việt Nam, Nhà nước đã truy tặng ông danh hiệu cao quý nhất — Nghệ nhân Nhân dân, ghi tên ông vào hàng ngũ những bậc đại thụ tiêu biểu nhất trong chuyên mục Nghệ nhân Gốm Bát Tràng.

2. Đỉnh cao kỹ thuật đắp nổi kênh bong và phối đa sắc men trên một cốt gốm

Nếu phải gọi tên đóng góp kỹ thuật vĩ đại nhất của Cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Đức Thắng cho lịch sử nghề gốm Bát Tràng hiện đại, giới chuyên môn đều thống nhất ở hai chữ: “Độc bản” thông qua sự kết hợp giữa điêu khắc đắp nổi kênh bong nhiều lớp và kỹ thuật phối nhiều bài men cổ trên cùng một tác phẩm.

Giải bài toán độ co ngót khi đắp nổi chi tiết siêu mảnh tách rời thân gốm

Trong quy trình làm gốm thông thường, việc đắp nổi hoa văn chỉ dừng lại ở mức tạo gờ nổi thấp bám sát vào thành bình. Bởi lẽ khi bước vào lò nung ở ngưỡng nhiệt từ 1.250°C đến 1.300°C, cốt đất sét sẽ co ngót thể tích từ 12% đến 18%; nếu đắp những chi tiết đất sét vươn hẳn ra ngoài không gian (chạm kênh bong lơ lửng như sợi râu rồng uốn lượn, cánh hoa phù dung mỏng như cánh ve, vạt áo tiên nữ hay cành tùng gân guốc) thì sức nóng của ngọn lửa rất dễ làm các chi tiết mảnh bị gãy rụng hoặc nứt tách khỏi phần bụng bình dày bên trong.

Bằng sự am hiểu sâu sắc tính chất vật lý của từng thớ đất cao lanh, nghệ nhân Vũ Đức Thắng đã tính toán chính xác độ ẩm đồng bộ giữa phần cốt bình và phần đất đắp thêm, đồng thời sử dụng kỹ thuật “be đất – tỉa sống” nhiều tầng liên tiếp. Trên mỗi chiếc bình hay bức tranh gốm của ông, người xem có thể đếm được tới 3–4 lớp không gian xa gần: lớp mây mờ ẩn hiện sát nền bình, lớp núi đá và thân tùng ở tầng trung cảnh, và lớp chim hạc, rồng phượng vươn hẳn ra ngoài ở tầng tiền cảnh với từng chiếc lông vũ được khắc tỉa mảnh như sợi tơ.

Nghệ thuật phối kết Men Rạn, Men Lam, Men Nâu và Men Ngọc trên một hiện vật

Không chỉ dừng lại ở điêu khắc hình khối, ông còn phá vỡ giới hạn truyền thống “mỗi bình một màu men”. Trước đây, mỗi bài men cổ (như men rạn, men lam, men ngọc hay men nâu) đều có nhiệt độ chảy và hệ số giãn nở nhiệt khác nhau nên rất khó đứng chung trên một cốt gốm mà không bị chảy lem vào nhau. Nghệ nhân Vũ Đức Thắng đã dày công thử nghiệm hàng trăm mẻ lửa để cân chỉnh công thức phối liệu, cho phép trên cùng một chiếc bình Tỳ Bà hay chiếc thạp gốm vừa có nền men rạn ngà cổ kính của thời Lê – Nguyễn, vừa có sắc xanh lam coban thanh nhã ở cổ bình, lại vừa điểm xuyết sắc nâu trầm ấm thời Trần và sắc xanh ngọc bích thời Lý trên từng cánh hoa đắp nổi.

3. Bảng niên biểu sự nghiệp và những tác phẩm để đời của Cố NNND Vũ Đức Thắng

Nhìn lại chặng đường hơn 4 thập kỷ tận hiến cho nghệ thuật gốm sứ thủ công Việt Nam, sự nghiệp của Cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Đức Thắng gắn liền với những cột mốc lịch sử đáng tự hào của làng nghề Bát Tràng:

4. Phân tích các kiệt tác tiêu biểu: Chiếc ủng gốm Guinness, 12 đĩa Rồng thời Lý và Bình Tỳ Bà

Để hiểu vì sao mỗi tác phẩm mang dấu triện Vũ Thắng đều được các nhà sưu tầm trong và ngoài nước săn đón với giá trị lên tới hàng trăm triệu đồng, chúng ta hãy cùng chiêm ngưỡng 3 nhóm kiệt tác tiêu biểu nhất trong di sản sáng tác của ông:

Kiệt tác “Chiếc ủng gốm Bát Tràng” — Kỷ lục Guinness Việt Nam năm 2010

Được khởi nguồn từ dự án giao lưu văn hóa giữa Việt Nam và Cộng hòa Ý (đất nước có hình dáng địa lý giống một chiếc ủng vươn ra biển Địa Trung Hải) nhân dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội vào năm 2010, tác phẩm “Chiếc ủng gốm Bát Tràng” do nghệ nhân Vũ Đức Thắng trực tiếp thiết kế và chế tác đã gây tiếng vang lớn trong giới điêu khắc gốm. Tác phẩm có chiều cao lên tới 1,56m, chiều dài bàn ủng 1,21m và nặng hơn 100kg sau khi nung.

Thách thức kỹ thuật cực đại của tác phẩm này nằm ở chỗ: hình dáng chiếc ủng hoàn toàn bất đối xứng (phần ống ủng cao vút nghiêng lệch trong khi phần mũi ủng vươn dài ra phía trước), không thể chuốt trên bàn xoay tròn như lộc bình mà phải tạo hình thủ công từng phần. Để chiếc ủng khổng lồ không bị đổ sập hay nứt gãy khi chịu nhiệt độ trên 1.250°C trong lò nung suốt nhiều ngày đêm, ông đã phải tính toán kết cấu xương gốm chịu lực bên trong cực kỳ tinh vi. Trên bề mặt chiếc ủng, ông đắp nổi và vẽ tay 24 họa tiết biểu tượng kết nối di sản văn hóa Việt Nam (Chùa Một Cột, Khuê Văn Các, Vịnh Hạ Long, Trống đồng Đông Sơn, Hoa sen) với văn hóa Phục hưng Ý, tạo nên một tuyệt phẩm ngoại giao văn hóa độc nhất vô nhị.

Bộ “12 chiếc đĩa gốm ghép hình Rồng thời Lý” và dòng Bình Tỳ Bà, Tranh gốm đắp nổi

Cùng trong năm 2010 lịch sử, nghệ nhân Vũ Đức Thắng đã hoàn thành bộ tác phẩm 12 chiếc đĩa gốm sứ cỡ lớn mà khi xếp liền kề nhau sẽ hợp thành hình tượng Rồng vàng thời Lý uốn lượn bay lên giữa mây trời Thăng Long. Mỗi chiếc đĩa là một mảnh ghép độc lập đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối về tỷ lệ co ngót: chỉ cần một chiếc đĩa trong bộ 12 chiếc bị co ngót lệch 1% hoặc lệch sắc độ men sau khi ra lò là hình tượng thân rồng sẽ không thể khớp nối liền mạch.

Bên cạnh đó, nhắc đến Vũ Thắng là nhắc đến những chiếc Bình Tỳ Bà dáng cổ thanh thoát lấy cảm hứng từ cây đàn tỳ bà truyền thống, những chiếc thạp gốm đắp nổi Tứ Linh (Long – Lân – Quy – Phượng), cá chép hóa rồng hay những bức tranh gốm sứ Bát Tràng đắp nổi cảnh Tùng Hạc Diên Niên, phố cổ Hà Nội và làng quê Việt Nam mà mỗi tác phẩm chỉ được làm duy nhất một bản (độc bản), không bao giờ lặp lại bản thứ hai giống hệt.

5. Không gian nghệ thuật “Hồn Đất Việt” (Bảo tàng Gốm Vũ Thắng) tại xóm 5 làng cổ

Với tâm niệm “gốm làm ra không chỉ để bán mà phải có nơi lưu giữ lại tinh hoa cho con cháu mai sau biết cha ông đã làm nghề như thế nào”, lúc sinh thời, Cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Đức Thắng cùng gia đình đã dành trọn tâm huyết xây dựng Bảo tàng Gốm tư nhân Vũ Thắng — Không gian văn hóa nghệ thuật “Hồn Đất Việt Bát Tràng” tọa lạc tại xóm 5, thôn Bát Tràng, xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm, Hà Nội.

Phân biệt rõ Bảo tàng Gốm Vũ Thắng (Hồn Đất Việt) và Trung tâm Tinh hoa Làng nghề Việt

Du khách khi tìm hiểu thông tin du lịch làng nghề thường gọi chung hai địa điểm là “Bảo tàng Gốm Bát Tràng”, tuy nhiên trên thực tế đây là hai không gian văn hóa độc lập mang hai sắc thái bổ trợ rất thú vị cho nhau mà người yêu gốm nên ghé thăm cả hai trong hành trình khám phá:

• Bảo tàng Gốm tư nhân Vũ Thắng — Không gian “Hồn Đất Việt” (Tại xóm 5, làng cổ Bát Tràng): Do chính Cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Đức Thắng (1954–2016) sáng lập trong khuôn viên ngôi nhà và xưởng gốm đậm chất truyền thống Bắc Bộ với cổng gỗ, tường gạch Bát Tràng cổ, sân vườn xanh mát và các gian nhà gỗ trưng bày hàng trăm hiện vật gốm cổ từ thế kỷ XI – XIX cùng toàn bộ di sản các tác phẩm gốm đắp nổi độc bản của ông (bao gồm Chiếc ủng gốm kỷ lục Guinness, bộ đĩa Rồng thời Lý, các dòng bình cổ phục chế).
• Trung tâm Tinh hoa Làng nghề Việt (Tại số 28, thôn 5, bên dòng sông Bắc Hưng Hải): Là công trình kiến trúc hiện đại gồm 7 khối xoắn ốc uốn lượn lấy cảm hứng từ bàn xoay vuốt gốm do bà Hà Thị Vinh (Giám đốc Công ty TNHH Gốm sứ Quang Vinh) khởi xướng xây dựng từ năm 2018 và vận hành từ giai đoạn 2020–2021 (bạn có thể xem chi tiết tại bài viết khám phá kiến trúc Bảo tàng Gốm Bát Tràng — Trung tâm Tinh hoa Làng nghề Việt).

6. Sự tiếp nối di sản của gia đình và nguồn cảm hứng cho thế hệ nghệ nhân trẻ

Sau khi Nghệ nhân Nhân dân Vũ Đức Thắng đi xa vào năm 2016, người bạn đời tri kỷ của ông — bà Nguyễn Thị Văn cùng các con (những người cũng được đào tạo bài bản về mỹ thuật và lớn lên trong hương đất, hơi lửa của cha) đã tiếp tục gìn giữ vẹn nguyên không gian nghệ thuật “Hồn Đất Việt” tại xóm 5 Bát Tràng. Ngôi nhà và phòng trưng bày của cố nghệ nhân vẫn mở cửa đón tiếp các đoàn nguyên thủ, đại sứ quốc tế, các nhà nghiên cứu văn hóa, sinh viên mỹ thuật và du khách thập phương đến chiêm ngưỡng, tìm hiểu về lịch sử gốm Việt.

Hơn thế nữa, triết lý làm nghề tận tụy, sự khắt khe trong từng đường nét đắp nổi họa tiết thủ công và tinh thần tôn trọng cốt đất quê hương của Cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Đức Thắng đã trở thành chuẩn mực nghề nghiệp cho các thế hệ nghệ nhân trẻ tại Gia Lâm hôm nay.

Mỗi cặp lộc bình sứ Bát Tràng men rạn đắp nổi kênh bong hay mỗi bộ đồ thờ tâm linh được chế tác tỉ mỉ tại làng nghề đều mang trong đó hơi ấm và sự tiếp nối rực rỡ từ di sản mà “Người giữ hồn đất” Vũ Đức Thắng đã dành cả cuộc đời vun đắp.