Men Ngọc Và Men Nâu Cổ Bát Tràng: Hai Sắc Men Trứ Danh Qua Nhiều Thế Kỷ

Trong lịch sử mỹ thuật gốm Việt Nam, nếu men lam và men rạn gắn liền với thời kỳ hưng thịnh Lê – Mạc – Nguyễn, thì men ngọc (Thanh từ) và men nâu cổ lại chính là hai đỉnh cao rực rỡ nhất được kế thừa từ kỷ nguyên văn minh Đại Việt thời Lý – Trần (thế kỷ XI – XIV). Điều kỳ diệu làm nên sức quyến rũ của cả hai dòng men này là chúng cùng bắt nguồn từ một nguyên tố khoáng vật duy nhất — oxit sắt tự nhiên kết hợp tro trấu, phù sa sông Hồng — nhưng dưới sự biến hóa của nồng độ khoáng và ngọn lửa lò nung lại tạo nên một bên là sắc xanh ngọc bích thanh tao, một bên là sắc nâu trầm mộc mạc, khỏe khoắn.

Khi nhắc đến hệ thống các dòng men gốm Bát Tràng truyền thống, giới sưu tầm trong và ngoài nước luôn dành một sự trân trọng đặc biệt cho những tác phẩm men ngọc và men nâu phục cổ. Đó không chỉ là lớp áo bảo vệ cốt đất mà còn là kết tinh của triết lý thẩm mỹ Á Đông: hướng tới vẻ đẹp tự nhiên, tĩnh tại và giàu chiều sâu nội tâm.

1. Nguồn gốc lịch sử từ gốm Thanh từ và gốm Hoa nâu thời Lý – Trần

Theo sử liệu và các hiện vật khảo cổ tại Hoàng thành Thăng Long, vào thế kỷ XI khi vua Lý Thái Tổ dời đô về Đại La (Thăng Long), năm dòng họ làm gốm lớn từ vùng Bồ Bát (Ninh Bình) đã di cư theo sông Hồng về lập nghiệp tại vùng đất Bạch Thổ Phường — chính là xã Bát Tràng ngày nay. Cùng với sự phát triển rực rỡ của Phật giáo thời Lý – Trần, dòng gốm men ngọc (còn gọi là Thanh từ, tiếng Anh là Celadon) và gốm hoa nâu đã đạt tới trình độ kỹ thuật điêu luyện.

Gốm men ngọc thời Lý nổi tiếng với sắc xanh dịu mát như ngọc bích tự nhiên, thường được chạm khắc chìm họa tiết cánh sen, sóng nước, rồng mây phục vụ cung đình và chốn thiền môn. Trong khi đó, gốm hoa nâu thời Trần lại mang tinh thần phóng khoáng, hào sảng Đông A với những nét khắc to bản tô màu nâu sẫm từ đá son (oxit sắt) trên nền men trắng ngà.

2. Bí mật hóa học: Cùng là oxit sắt nhưng vì sao sinh ra sắc ngọc và sắc nâu?

Nhiều người yêu gốm thường ngạc nhiên khi biết rằng cả men ngọc xanh biếc lẫn men nâu trầm ấm đều không sử dụng phẩm màu nhân tạo mà được tạo màu chủ yếu từ oxit sắt có sẵn trong đất phù sa, đá ong và tro củi. Sự phân nhánh màu sắc nằm ở tỷ lệ hàm lượng sắt và môi trường khí quyển trong lò nung:

• Cơ chế hình thành sắc xanh Men Ngọc: Bài men sử dụng hàm lượng oxit sắt thấp (khoảng 1% đến 3% Fe₂O₃) phối cùng tro trấu, trường thạch và đá vôi. Khi nung trong môi trường lửa khử (thiếu oxy ở nhiệt độ 1.250°C–1.280°C), khí CO trong lò sẽ khử oxit sắt hóa trị ba (Fe₂O₃ có màu đỏ nâu) thành oxit sắt hóa trị hai (FeO). Chính ion Fe²⁺ hòa tan trong lớp thủy tinh silicat đã khúc xạ ánh sáng tạo nên màu xanh ngọc bích trong vắt từ xanh cốm non, xanh hồ thủy đến xanh rêu cổ.
• Cơ chế hình thành sắc trầm Men Nâu: Khi người nghệ nhân tăng hàm lượng oxit sắt tự nhiên (từ đá son, quặng sắt vùng trung du) lên mức 5% đến 12% và điều chỉnh chế độ lửa oxy hóa hoặc bán khử, lớp men sẽ chuyển sang sắc nâu mật ong, nâu cánh gián hoặc nâu da lươn trầm mặc, ấm áp.

3. Bảng phân biệt đặc tính thẩm mỹ giữa men ngọc và men nâu cổ Bát Tràng

Để giúp người chơi gốm dễ dàng nhận diện và chọn lựa dòng men phù hợp với mục đích trưng bày hoặc thưởng trà, bảng dưới đây tóm lược các đặc trưng cốt lõi của hai dòng men cổ:

4. Ứng dụng của men ngọc và men nâu trong không gian trà đạo, thờ tự hiện nay

Tại Bát Tràng ngày nay, những bậc thầy về men cổ như Nghệ nhân Nhân dân Trần Độ đã dành hàng chục năm nghiên cứu để phục dựng thành công bài men ngọc và men nâu thời Lý – Trần trên nền cốt đất hiện đại.

Trong không gian trà đạo và thiền định, một chiếc đỉnh đốt trầm sen xanh men ngọc Bát Tràng hay bộ ấm trà men ngọc lòng trắng luôn mang lại cảm giác thư thái, tĩnh tâm ngay từ ánh nhìn đầu tiên.

Trong khi đó, dòng men nâu cổ và gốm hoa nâu lại được ứng dụng mạnh mẽ trên các dòng chum sành, lộc bình phong thủy, thạp gốm trưng bày phòng khách gỗ tự nhiên và đặc biệt là các bộ đồ thờ cúng gốm sứ Bát Tràng phối men rạn – hoa nâu mang đậm hồn cốt văn hóa Việt xưa.

5. Kỹ thuật chế tác độc bản trên nền men ngọc và men nâu: Ám họa, Chạm lọng và Đắp nổi

Khác với dòng men trắng hay men kem thường đóng vai trò như một tờ giấy phẳng để người họa sĩ vẽ màu coban lên trên, bản thân lớp men ngọc (Thanh từ) và men nâu cổ đã là nhân vật chính tạo nên linh hồn của tác phẩm. Để tôn vinh tối đa độ dày mỏng và sắc độ biến thiên của lớp men khoáng sắt, các nghệ nhân Bát Tràng phải sử dụng những kỹ thuật điêu khắc trực tiếp lên cốt đất mộc khi đất còn đang ở trạng thái “khô se” (độ ẩm khoảng 15%–18%):

Kỹ thuật Khắc chìm (Ám họa) tạo hiệu ứng “Đậm – Nhạt” tự nhiên cho Men Ngọc

Ám họa là kỹ thuật dùng dao tre hoặc dao thép vát nghiêng khắc những đường rãnh nông sâu khác nhau lên bề mặt cốt gốm mộc để tạo hình cánh hoa sen, sóng nước, mây cuốn hay đôi cá chép. Khi người thợ nhúng tác phẩm vào vại men ngọc và đưa vào lò nung ở 1.280°C, lớp men thủy tinh nóng chảy sẽ tự động dồn đọng dày hơn ở những đường rãnh khắc sâu và phủ mỏng hơn ở những gờ đất nổi cao.

Kết quả sau khi ra lò thật kỳ diệu: dù chỉ dùng duy nhất một bài men ngọc mà không hề tô thêm bất kỳ nét màu nào khác, toàn bộ họa tiết hoa sen hiện lên rõ nét với những đường gân lá xanh ngọc bích đậm sâu nổi bật trên nền xanh ngọc nhạt trong vắt. Đây chính là đỉnh cao tinh tế của mỹ thuật gốm thời Lý được gìn giữ trọn vẹn tại các xưởng gốm truyền thống Bát Tràng.

Kỹ thuật Chạm lọng (Trổ thủng hai lớp) trên Lư trầm và Đèn gốm Men Ngọc

Đối với các dòng đỉnh đốt trầm, lư xông trầm hoặc đèn gốm men ngọc trưng bày phòng trà, người nghệ nhân thường chế tác cấu trúc bầu gốm hai lớp hoặc chạm thủng (chạm lọng) phần nắp và bầu thân theo đồ án Mây Rồng, Hoa Mẫu Đơn hay Liên Hoa. Kỹ thuật này đòi hỏi đôi bàn tay cực kỳ khéo léo: nếu cắt trổ khi đất còn quá ướt thì vách gốm sẽ bị sập biến dạng; nếu đất đã quá khô thì lưỡi dao đi tới đâu cốt đất sẽ nứt mẻ tới đó. Khi phủ lớp men ngọc xanh biếc lên các khe chạm lọng và đốt trầm bên trong, làn khói trắng quyện cùng sắc xanh ngọc bích tạo nên vẻ đẹp tĩnh lặng, thoát tục.

Kỹ thuật Cạo men – Tô nâu (Gốm Hoa Nâu) và phối Men Rạn – Hoa Nâu

Với dòng gốm hoa nâu kế thừa tinh thần thời Trần, quy trình chế tác lại mang nét khỏe khoắn, phóng khoáng đầy chất điêu khắc. Người nghệ nhân phủ một lớp men trắng ngà lên toàn bộ thân thạp hoặc thân bình, đợi lớp men khô rồi dùng mũi dao khắc vạch đường viền họa tiết (như chim hạc, hoa cúc dây, võ sĩ, rồng thời Trần), sau đó cạo bỏ lớp men trắng bên trong các mảng họa tiết và dùng bút lông chấm nước men nâu sắt tô lấp đầy vào phần cốt đất vừa cạo. Khi nung chín, phần men nâu và men trắng ngà ăn nhập vào nhau trên cùng một mặt phẳng, tạo nên sự tương phản mạnh mẽ giữa sắc nâu trầm mặc của đất mẹ và sắc ngà cổ kính của thời gian.

6. Cách thẩm định tác phẩm men ngọc, men nâu chuẩn cổ truyền và bí quyết bảo quản

Do dòng men ngọc và men nâu cổ đòi hỏi kỹ thuật nung khử phức tạp (tỷ lệ hao hụt trong lò cao hơn nhiều so với men màu công nghiệp pha sẵn), trên thị trường hiện có không ít sản phẩm dùng men pha phẩm màu hóa học xanh lá hoặc nâu sơn để bắt chước. Bảng tiêu chí thẩm định dưới đây giúp người sưu tầm phân biệt rõ tác phẩm men khoáng cổ truyền Bát Tràng với hàng pha màu công nghiệp:

Cách bài trí và chăm sóc tác phẩm men ngọc, men nâu trong không gian sống

Khi trưng bày các tác phẩm lộc bình, bình hút lộc, thạp gốm hoa nâu hoặc bộ ấm trà men ngọc trong phòng khách và phòng trà, bạn nên đặt sản phẩm ở vị trí có ánh sáng tự nhiên dịu nhẹ hoặc dưới ánh đèn vàng ấm (nhiệt độ màu 2700K–3500K). Ánh sáng vàng ấm khi khúc xạ qua lớp men ngọc chứa ion Fe²⁺ và lớp men nâu khoáng sắt sẽ làm tôn lên chiều sâu lung linh của thớ men. Để vệ sinh định kỳ, gia chủ chỉ cần dùng khăn vải sợi nhỏ (microfiber) thấm nước ấm vắt ráo lau nhẹ bề mặt, tuyệt đối không dùng hóa chất tẩy rửa mạnh hay vật sắc nhọn chà xát để giữ gìn trọn vẹn giá trị sưu tầm truyền đời của tác phẩm.